Bir tartışma başladığında, çoğumuzun zihni otomatik pilota geçer. Karşımızdaki kişi bir cümle söyler, biz ise hemen içimizde bir alarm çalar: “Bu adam ya aptal ya da kötü niyetli.” Tartışma ilerledikçe ses tonları yükselir, kelimeler sivrileşir, yüz ifadeleri gerilir. Bir süre sonra konu bile unutulur; geriye sadece “ben haklıyım, sen yanlışsın” düellosu kalır. Bu, modern zamanların en yaygın ve en tehlikeli entelektüel alışkanlıklarından biridir: Anlaşmazlığı, öfke ve nefretle doldurma refleksi.
Bu alışkanlık, aslında çok eski bir insanlık hatasının modern versiyonudur. Tarih boyunca insanlar fikir ayrılıklarını genellikle düşmanlık olarak yorumlamıştır. Ancak bugün bu eğilim, sosyal medya, anlık tepkiler ve kutuplaşmış kültür sayesinde inanılmaz bir hız ve yaygınlık kazanmış durumda. Bir tweet’e, bir haber yorumuna ya da aile sofrasındaki siyasi sohbete bakın: Nadiren “acaba karşımızdaki farklı bir deneyimden mi geliyor?” diye soruyoruz. Bunun yerine, hemen etiketleme devreye giriyor: “cahil”, “yobaz”, “elit”, “gerici”, “solcu”, “sağcı”, “zekâsı kıt”… Listeyi uzatmak mümkün. Sanki anlaşamamak, insanın ya akıl fakiri ya da ahlak fakiri olduğunu kanıtlıyormuş gibi davranıyoruz.
Peki bu varsayım nereden geliyor? Kısmen evrimsel mirasımızdan. Atalarımız için “farklı düşünen” çoğu zaman “tehlikeli olan” demekti; kabile dışından biri, kaynaklara veya güvenliğe tehdit oluşturabilirdi. Bu yüzden beyin, hızlı bir şekilde “öteki”ni tehlikeli kategorisine koyarak hayatta kalmayı tercih etti. Ama bugün o tehlike büyük ölçüde ortadan kalktı. Artık farklı düşünen biri genellikle sadece farklı yaşamış, farklı okumuş, farklı acılar çekmiş biri. Yine de eski nöral devreler hâlâ çalışıyor ve bize “ya aptal ya kötü” diye fısıldıyor.Diğer bir sebep ise entelektüel tembellik. Gerçek bir anlaşmazlığı anlamak zordur. Karşımızdakinin argümanını gerçekten kavramak, kendi önkabullerimizi sorgulamak, empati kurmak, hatta bazen “haklı olabilir” deme cesareti göstermek gerekir. Bunların hepsi zaman alır, zihinsel enerji ister ve en önemlisi, egomuzu yaralayabilir. Oysa “sen aptalsın” demek bir saniye sürer ve kendimizi üstün hissettirir. Öfke, tartışmayı kazanmanın en kolay ama en ucuz yoludur.Bu alışkanlığın bedeli ise ağırdır. Öncelikle, hakikati bulma şansımızı yok eder. Çünkü öfkeyle dolu bir zihin, yeni bilgiye kapanır. “Karşımızdaki mantıksız” diye düşündüğümüz anda, onun sözlerindeki olası doğruları duymayı bırakırız. İkincisi, toplumsal dokuyu parçalar. Aileler, arkadaşlıklar, iş yerleri bu zehirle yavaş yavaş çürür. İnsanlar artık “farklı düşünen”le aynı masada oturamaz hale gelir. Sonuçta ortaya çıkan şey, birbirini dinlemeyen, sadece birbirini aşağılayan kalabalıkların oluşturduğu bir toplumdur.Üstelik ironik olan şudur: Bu tavır, çoğu zaman kendi mantıksızlığımızı veya kasıtlı yanıltıcılığımızı gizler. Çünkü “öteki”ni şeytanlaştırmak, kendimizi eleştirmekten kurtarır. Kendi tutarsızlıklarımızı, önyargılarımızı, eksik bilgilerimizi sorgulamak yerine, bütün suçu karşımızdakine yıkarız. Böylece en büyük yanılgımız, “ben her zaman mantıklıyım” illüzyonunu sürdürmektir.Peki çözüm ne olabilir? Kolay değil, çünkü bu alışkanlık hem biyolojik hem kültürel olarak derinlere işlemiş durumda. Ama ilk adım, farkındalık. Bir tartışma başladığında kendimize şu soruyu sormayı alışkanlık haline getirebiliriz: “Karşımızdaki gerçekten aptal ya da kötü niyetli mi, yoksa sadece farklı bir perspektiften mi bakıyor?” Bu soruyu samimiyetle sorduğumuz anda, öfkenin sesi biraz kısılır. İkinci adım ise merakı yeniden canlandırmak. “Neden böyle düşünüyor?” sorusu, “nasıl bu kadar yanlış düşünüyor?” sorusundan çok daha verimlidir. Üçüncüsü, “haklı olma” ihtiyacımızı azaltmak. Bazen en büyük zeka gösterisi, “bilmiyorum” veya “bu konuda fikrimi değiştirdim” demektir.
John Stuart Mill’in güzel bir sözü vardır: “Düşüncelerimizin doğruluğundan emin olmanın tek yolu, onları sürekli olarak karşıt görüşlerle sınamaktır.” Bu sınama, ancak öfke ve nefret olmadan yapılırsa anlamlı olur. Yoksa sadece birbirimizi yaralayan bir tiyatro sahnesine döner.Anlaşmazlık, insan olmanın doğal bir parçasıdır. Farklı beyinler, farklı deneyimler, farklı değerler kaçınılmaz olarak farklı sonuçlara varır. Önemli olan, bu farkı bir savaş alanı değil, bir düşünme laboratuvarı olarak görmeyi öğrenmektir. Eğer öfkeyi ve “ya aptal ya kötü” varsayımını terk edebilirsek, belki gerçekten ilerleyebiliriz. Hem bireysel olarak hem de toplumsal olarak.
Aksi takdirde, hepimiz daha zeki, daha ahlaklı ve daha haklı olduğumuzu sanarak, ama aslında daha yalnız, daha kızgın ve daha cahil kalarak yaşamaya devam edeceğiz.Anlaşmazlığın asıl zehri, fikirlerdeki ayrılık değil; onu öfkeyle ve nefretle doldurma alışkanlığımızdır. Bu alışkanlığı terk ettiğimiz gün, belki de ilk kez gerçekten tartışmaya başlamış olacağız.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder
Lütfen beğendiğiniz konulara yorumlar yazarak, diğer kullanıcıların takip etmesinde yarar sağlayınız.